Η ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ένταξη του συντηρητισμού ως κοινωνικοπολιτικού και ιδεολογικού φαινομένου στο συνολικό φάσμα των Νέων Χρόνων σημαίνει δύο πράγματα: πρώτον, ότι αυτός δεν συνιστά ιστορική ή ανθρωπολογική σταθερά, παρά ένα συγκεκριμένο ιστορικό φαινόμενο, που συνδέεται με ορισμένη εποχή και με ορισμένο τόπο και που παρέρχεται μαζί μ' αυτήν την εποχή ή και πριν ακόμη από το τέλος της· και δεύτερον, ότι δεν μπορεί να κατανοηθεί με αφετηρία την εχθρότητα του προς τη γαλλική Επανάσταση, αλλά ότι το καλύτερο είναι να ξεκινήσουμε από την αντιπαράθεση του με ορισμένα ειδοποιά γνωρίσματα των Νέων Χρόνων εν γένει, τα οποία οι συντηρητικοί θεώρησαν ως επαναστατικά. Ακόμα όμως κι αν επικρατούσε συμφωνία πάνω σε τούτη τη διπλή θέση, έτσι χοντρικά διατυπωμένη, και πάλι δεν θα είχαμε κερδίσει πολλά πράγματα από άποψη περιεχομένου εφ' όσον δεν θα έχουν προσδιορισθεί με την αναγκαία σαφήνεια τα κρίσιμα για τον προβληματισμό μας χαρακτηριστικά της εποχής, μέσα στην οποία ο συντηρητισμός διαμορφώνεται, δραστηριοποιείται και τελικά αποσυντίθεται —και επί πλέον, εφ' όσον δεν θα έχει δοθεί ικανοποιητική απάντηση στο ερώτημα ποιες είναι οι έσχατες πηγές της συντηρητικής σκέψης μέσα στην ιστορία της κοινωνίας και των ιδεών.
Γιατί η διαπίστωση, ότι μόνον μέσα από την αντιπαράθεση με ορισμένα γνωρίσματα των Νέων Χρόνων συμπυκνώθηκαν ορισμένες ιδεολογικές θέσεις για να συγκροτήσουν ό,τι εκ των υστέρων ονομάσθηκε «συντηρητισμός», δεν εξυπονοεί eo ipso ότι αυτές γεννήθηκαν ex nihilo και αναγκαστικά μέσα σε τούτη την αντιπαράθεση και εξ αιτίας της. Πράγματι, η ένταση του αγώνα στο προσκήνιο έκαμε να λησμονηθεί το παρασκήνιο της κοινωνικής ιστορίας και της ιστορίας των ιδεών, έτσι ώστε εύκολα μπορούσε να δημιουργηθεί η οπτική απάτη ότι ο συντηρητισμός —όχι απλώς ως συνεκτικά εκλογικευμένη και εκσυγχρονισμένη κοινωνικοπολιτική στάση, αλλά ήδη ως στοιχειωδώς δομημένος κύκλος ιδεών— δεν συνιστά τίποτε άλλο παρά την αντιστροφή της (ιδεολογικής και πολιτικής) επανάστασης, άρα κάτι εν τέλει παράγωγο. Ας πούμε ωστόσο προκαταβολικά ότι η καθ' εαυτήν ευπρόσδεκτη και κατά τα φαινόμενα ήδη επικρατούσα τάση να τοποθετείται χρονικά η απαρχή του συντηρητισμού όχι στην εχθρότητα απέναντι στη γαλλική Επανάσταση, αλλά ήδη στην απόρριψη του ορθολογισμού του Διαφωτισμού, από μόνη της δεν επαρκεί καθόλου, αν θέλουμε να εξαντλήσουμε το ιστορικό και ιδεολογικό του περιεχόμενο· γιατί αφ' ενός το χρονικό διάστημα, για το οποίο πρόκειται, είναι πολύ μεγαλύτερο απ' όσο συνήθως νομίζεται και αφ' ετέρου έτσι στενεύει κατά τρόπο ολέθριο —ιδιαίτερα σε σχέση με τούτο το πρόβλημα— η προοπτική της κοινωνικής ιστορίας. 1
1.Ήδη ο Ε. Kaufmann («Uber die konservative Partei» (1922) = Gesammelte Schriften, III, Gottingen 1960, 133-175, εδώ: 137) τοποθετούσε την «απαρχή του συντηρητισμού μέσα στην ιστορία των ιδεών στην αντιπαλότητα του ενάντια σ' ολόκληρη τη σκέψη του ορθολογισμού». Για τον Κ. Mannheim, πάλι, αιτία της εμφάνισης του συντηρητισμού ως συνειδητού και «νοηματικά προσανατολισμένου ρεύματος» ήταν το γεγονός «ότι ο σύγχρονος κόσμος είχε γίνει δυναμικός» («Das konservative Denken» = Wissenssoziologie. Auswahl aus dem Werk, eingel. u. herausg. v. K. Wolff, Berlin-Neuwied 1964, 408-508, εδώ: 423). Τούτο βέβαια συνεπάγεται κάτι παραπάνω από την απλή αναγωγή του συντηρητισμού στο συγκεκριμένο συμβάν του 1789, μολονότι ο Mannheim τείνει να διαλύει το περιεχόμενο της συντηρητικής σκέψης πριν από τη γαλλική Επανάσταση μέσα στην ασαφή έννοια της «παραδοσιολατρίας» ή του «αρχέγονου συντηρητισμού» (πρβλ. παρακ. σημ. 3). Συνεπέστερα από κάθε άλλον προσπάθησε ο F. Valjavec να αποδείξει ότι ο συντηρητισμός πρέπει «αρχικά να εννοηθεί όχι ως αντίδραση προς τη γαλλική Επανάσταση..., αλλά ως δύναμη ενάντια στον ορθολογικό Διαφωτισμό και —σε μικρότερο βαθμό— ενάντια στις επιθέσεις της απολυταρχίας» «Die Entstehung des europaischen Konservativismus» = H.-G. Schumann (Hg.), Konservativismus, Koln 1974, 138-155, εδώ: 141· πρβλ. Die Entstehung der politischen Stromungen in Deutschland 1770-1815, Munchen 1951, 5).
